Ik heb pake .. Jetze Veldstra, niet gekend. Ik heb me uit foto's, overlevering en verhalen, een soort beeld van hem gevormd. Een beeld van de man DIE HIJ MOGELIJK WAS. En een beeld van die tijd , toen hij door de Duitsers van huis werd gehaald. En van zijn gezin dat zonder vader achterbleef. Een beeld van de periode 40-45, hier , dicht bij huis , was voor mij en anderen met mij , het motief voor een expositie en een boekje met persoonlijke verhalen en belevingen. Het was een poging om inhoud en uiting te geven aan die periode van de geschiedenis, hier in de Trijegea. Dan ontstaat er een soort besef over hoe het toen is geweest. IT WIE DOE SA...

Het was ook een soort besef dat deze dingen belangrijk zijn voor onze kinderen. Om hen het besef bij te brengen dat het verleden er toe doet. En dat het belangrijk is om er bij stil te staan. Dit, monument hier, was en is de plek voor pake zijn kinderen, kleinkinderen en verder, om samen te komen en stil te staan bij een gedeeld verleden. Bij zijn nalatenschap.

Dit is ook de plek om als dorp stil te staan bij ons gedeeld verleden. Heden en toekomst. Het is daarom ook van belang dat de kinderen ieder jaar bewust meedoen aan deze herdenking. Dat is waarom de school het monument heeft geadopteerd.

We bezochten Concentratiekamp Neuengamme. En later ook Bergen Belsen. Ik herinner me in Neuengamme de grote betonnen appél plaats. Het was er koud en de bijtende wind drong door mijn jas. En ik beeldde me in, hoe het moest zijn geweest voor mijn pake om daar te hebben gestaan, uren! Ondervoed, afgebeuld en in flinterdunne kamp kleding.

Wat is dat met ons mensen, dat wij elkaar onder de rechtvaardiging van oorlog en ideologie, de meest verschrikkelijke dingen aandoen. Mensonterende dieren worden. Dat er zoveel onschuldige slachtoffers vallen.

Het opknappen van het monument als begin en met de zuil als laatste, heeft voor mij herdenken concreet gemaakt. Maar wel beschouwd zijn het eigenlijk maar dode dingen. Waar het om gaat (!) is de betekenis die ze voor ons hebben. Een betekenis die wij er aan geven. Een betekenis die we vandaag herdenken, herijken en opnieuw bekrachtigen.

Want! Herdenken gaat ook over actualiteit, over nu! Er gebeurt iets in de samenleving en je beseft dat het jou aangaat.

Bijvoorbeeld de heisa over: Meer of minder van een bepaalde bevolkingsgroep ! Er groeit een besef dat de grenzen van de democratie en vrijheid van meningsuiting worden opgezocht.

In het derde rijk vond men de bevolkingsgroep Joden een probleem. Ze deugden niet. Waren amper menselijk. Untermenschen. Hitler en consorten vond een oplossingen voor deze groep. Ze gingen er wat aan doen! Met afschuwelijke gevolgen gevolgen.

In de bijbel staat het verhaal van de grote groep geëmigreerde Israëlieten in Egypte. Economische (...honger )vluchtelingen die daar hun bestaan hadden gevonden. Het werden er te veel. ...En de Farao zag dat de Israëlieten in aantal toenamen en gaf de opdracht alle jongetjes te doden... staat er dan. Een oplossing voor een probleem. 'Dat gaan we regelen'... Hoe zouden we dit tegenwoordig aanpakken?

Nieuwe razzia's? Een computeruitdraai met namen? Van huis halen en over de grens zetten? Kolossale uitzetkampen? En met vliegtuigen vol en hele groepen weg-transporteren?

En krijgen we dan het besef dat het met de samenleving mogelijk de verkeerde kant op gaat? Wordt het dan tijd om op te staan en in actie te komen? In verzet te komen? Hoe doe je dat tegenwoordig nog?

Dat was toen wat Pake deed. Dat was wat Sjoerd Wiersma uit Joure deed en redde honderden joden.

Toen de Duitsers in de straten werden onthaald rees bij hem het besef dat het niet goed zou komen.

Hij had de geruchten gehoord over het handelen van de Duiters in het oosten. Er over gehoord en gelezen.

Wij hebben alle informatie tot onze beschikking. Niets lijkt verborgen te blijven. Wat doen we met deze informatie? Worden we er wijzer van? Tot welk besef leidt het?

Een andere actualiteit zijn de aanslagen Parijs, en heel recent in Brussel. Ze tarten ons gevoel van veiligheid. Ze laten de grondvesten van de democratische vrijheden schudden. Het venijn van angst en wantrouwen ten opzichte van Islamitische groepen in onze samenleving wordt gevoed. Angst voor groeperingen die de rechten van vrouwen, meningsvrijheid, scheiding van staat en kerk, andere geaardheid niet tolereren.

Het nobele doel van terreur bestrijding heiligt alle middelen. We moeten onszelf beschermen tegen dit soort aanslagen. Maar kent zo 'n aanpak een grens of is alles geoorloofd ? Is dit oorlog te noemen?

De wereld om ons heen is in beweging. Oorlog al om. Vluchtelingenstromen zoeken een veilig onderkomen. Ze kloppen aan de grenzen van ons welvarend en relatief zorgeloos bestaan. We begroeten hen met wantrouwen. En vrezen dat radicale en bedreigende IS elementen binnensluipen. Syrie gangers die de vrees voor aanslagen rechtvaardigen. We vrezen dat de grondvesten van onze neo-christelijke en humanistische samenleving worden aantast. Het beeld van de multi-culturele samenleving haalt bakzijl. Het verbleekt in het heersende angstdenken.

Ik besef dat het mij, ons aangaat en in directe zin kan raken. Je hebt te maken hebt met keuzes. De oplossingen zijn niet eenvoudig.

We beseffen steeds vaker dat vrijheid niet vanzelfsprekend is. En dat vrijheid van eigenheid en meningsuiting een tegenstelling kent.

Alles kunnen zeggen.. Zonder discriminatie of haat zaaien.... Binnen de grenzen van de wet... Waar ligt de grens van het toelaatbare? De grens van vrijheid van meningsuiting of de publicatie van een cartoon?

Alles kunnen zeggen .. . Ja. Natuurlijk.! Maar …..

Pake maakte keuzen vanuit zijn geloof. Als AR man leefde hij met zijn opvattingen vanuit de bijbel. Anderen deden hetzelfde, maar vanuit een marxistische overtuiging of communistisch manifest. Voor weer anderen was er een diep geworteld Liberaaal besef van vrijheid, eigen recht en zelfbescherming. Dit besef gaf houvast en onderstreepte de keuze die er werd gemaakt. Van weten waar je voor staat. Een duidelijke identiteit.

Vrijheid gaat hier ook over mogen zijn wie je bent.

Een besef van het recht om je unieke zelf te zijn. Vrij te zijn om te spreken, te denken, te schrijven, films te maken, te geloven, vrij om je mening te uiten en er naar te handelen.

Maar ook een besef dat vrijheid , democratie niet altijd vanzelfsprekend is.

Bij het schrijven van deze voordracht moest opeens denken aan de schrijver George Orwel en zijn boek 1984. Hij werd kortgeleden in het nieuws, over privacy en datagebruik, nog weer aangehaald. Orwels boek waarschuwt de lezer tegen de indringende, manipulerende werkwijze van totalitaire systemen. Orwel had zijn portie oorlog en fascisme meegemaakt. In zijn boek is er het besef van het recht om lief te hebben en mededogen te tonen. Hoofdpersoon Winston zoekt een veilige plek om zich te kunnen onttrekken aan het oog van Big brother. En een plek om een vrouw lief te hebben. Wanneer je nadenkt over de Big Brother die Orwel schiep, gaat het om het beschermen van :Het recht op privacy! Hoe bescherm je dat nog? Digitaal weet men toch alles van je?!

Tegelijkertijd stellen we de vraag of we alle privacygrenzen mogen overschrijden om daarmee een aanslag te voorkomen.

We staan hier ook in het besef dat oorlog gepaard gaat met slachtoffers. In stilte herdenken wij. De slachtoffers en verdrukten. Misschien sijpelen onze gedachten door naar Westebork, Auswitz. Neuengamme, of anders.. naar nabije en verre oorlogen.

Al die en slachtoffers in Yugoslavie, in Afghanistan, in Syrie, Iran, Irak, Israel en Palestina...veel landen in Afrika …

Ik las 'Op klompen troch de Dessa', van Hylke Speerstra over de jongens die kort na de WOII naar Indonesië gingen .

Laten we vandaag kunnen we ook stilstaan bij de jongens die daar zijn omgekomen.. aan beide kanten.

Maar ook bij degenen die niet gesneuveld zijn. De jongens die getraumatiseerd terug kwamen en bij wie de verschrikking van oorlog in hun hoofd en hun lijf voortduurt.

We mogen beseffen dat oorlogen complex en tegenstrijdig zijn. Maar tegelijkertijd is het goed te beseffen dat we hier nu staan. Juist door die strijd. Met een besef van vrijheid in denken en doen en uiten.

We herdenken daarom allen die de innerlijke plicht hebben gevoeld. We herdenken gewone mensen die dat recht op vrijheden hebben willen beschermen en zijn gestorven voor dat recht.

Laten we dit besef met elkaar delen en overdragen op onze kinderen. Dan kunnen we morgen samen genieten van de dag van de vrijheid. En beseffen wat die vrijheid de moeite waard is en als dat nodig is, bevochten moet worden. Soms ook in een tijd van vrede. Vrede die kwetsbaar is. Vrede als een begrip dat meer betekent dan enkel geen oorlog. Dat mogen we doorgeven.

Want in de kern, denk ik, staan we hier in het besef dat we de fundamentele rechten van onze samenleving willen beschermen en verdedigen. En we herdenken al die gewone mensen die daar voor zijn gestorven.

Dank voor uw aandacht. Foppe Veldstra